Czy pasierb ma obowiązek płacić za DPS macochy?

Stan prawny na 28 lipca 2026 r. Odpowiedź zależy przede wszystkim od tego, czy pasierb został przysposobiony przez macochę. Sam fakt wspólnego zamieszkiwania, wychowywania dziecka albo wieloletniej więzi rodzinnej nie tworzy pokrewieństwa w linii prostej.

Kto płaci za pobyt w domu pomocy społecznej?

Zasady odpłatności określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Ustawa wskazuje następującą kolejność osób i podmiotów zobowiązanych:

1. mieszkaniec domu pomocy społecznej, a w przypadku osoby małoletniej jej przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek mieszkańca, następnie jego zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS.

Małżonek, zstępni, wstępni i gmina nie ponoszą opłaty, jeżeli mieszkaniec pokrywa pełny średni miesięczny koszt utrzymania. Jeżeli jego wpłata jest niższa, brakującą część ustala się według reguł ustawowych.

Mieszkaniec DPS płaci nie więcej niż 70% swojego dochodu. Pozostała część emerytury, renty albo innego dochodu pozostaje do jego dyspozycji. Gmina pokrywa różnicę między średnim kosztem utrzymania a opłatami wniesionymi przez mieszkańca, rodzinę oraz osoby płacące dobrowolnie.

Kiedy małżonek, dzieci lub wnuki płacą za DPS?

Samo pokrewieństwo nie wystarcza. Organ musi ustalić dochód osoby zobowiązanej i jej sytuację rodzinną. Przy zwykłym ustalaniu opłaty może ona zostać nałożona, gdy dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego, a po jej wniesieniu nie może pozostać mniej niż ta sama chroniona kwota. Szczególne zasady dotyczą osoby, która odmawia zarówno zawarcia umowy, jak i przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Jeżeli kilka osób należy do kręgu zobowiązanych, organ powinien ustalić sytuację każdej z nich. Nie wolno mechanicznie przerzucać całej brakującej kwoty na jedną osobę bez zbadania jej dochodu, możliwości płatniczych i podstaw ewentualnego zwolnienia. W praktyce warto przedstawić dokumenty dotyczące dochodów, liczby osób w gospodarstwie domowym, kosztów leczenia, niepełnosprawności i innych obciążeń.

Zobacz również: jak uchronić się przed płaceniem alimentów na rodziców.

Czy pasierb jest zstępnym macochy?

Nie, jeżeli nie doszło do przysposobienia. Zstępnymi są między innymi dzieci, wnuki i dalsi potomkowie. Pasierba i macochę łączy powinowactwo powstałe przez małżeństwo z rodzicem, a nie pokrewieństwo. Dlatego nieadoptowany pasierb nie mieści się w ustawowym pojęciu zstępnego użytym w art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Oznacza to, że gmina nie może wydać wobec nieadoptowanego pasierba decyzji ustalającej opłatę za DPS macochy tylko dlatego, że macocha go wychowywała albo łożyła na jego utrzymanie. Taka osoba może jednak dobrowolnie uczestniczyć w kosztach na podstawie umowy z gminą.

Inaczej jest po przysposobieniu. Adoptowany pasierb staje się w świetle prawa dzieckiem przysposabiającej osoby, a więc jej zstępnym. Może wtedy zostać objęty postępowaniem dotyczącym odpłatności za DPS na takich samych zasadach jak dziecko biologiczne.

Czy macocha może żądać alimentów od pasierba?

Tak, lecz jest to odrębne roszczenie alimentacyjne, a nie opłata administracyjna za DPS. Zgodnie z art. 144 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mąż matki albo żona ojca mogą żądać alimentów od dziecka małżonka, jeżeli przyczyniali się do jego wychowania i utrzymania, a żądanie odpowiada zasadom współżycia społecznego.

Sąd bada w szczególności, czy macocha znajduje się w niedostatku, jakie ma usprawiedliwione potrzeby, czy wykorzystuje własne możliwości utrzymania oraz jakie są możliwości zarobkowe i majątkowe pasierba. Znaczenie mają także rzeczywisty udział macochy w wychowaniu, relacje rodzinne i przyczyny obecnej sytuacji. Sam pobyt w DPS ani samo powinowactwo nie powodują automatycznego obowiązku alimentacyjnego.

Wyrok alimentacyjny nie zmienia pasierba w zstępnego i nie daje gminie podstawy do zastosowania wobec niego art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Zasądzone alimenty mogą natomiast wpływać na dochód macochy, a przez to pośrednio na wysokość jej własnej opłaty za DPS.

Czy syn i wnuczka mogą zostać obciążeni opłatą?

Syn jest zstępnym mieszkanki DPS, dlatego może należeć do kręgu osób zobowiązanych. Wnuczka również jest zstępną. Sam fakt, że żyje dziecko mieszkanki, nie wyłącza automatycznie możliwości zbadania sytuacji wnuczki. Prawidłowość konkretnej decyzji zależy jednak od ustalenia pełnego kręgu osób zobowiązanych, ich dochodów, zawartych umów, wydanych decyzji oraz podstaw zwolnienia.

W opisanej sytuacji obciążenie biologicznego syna i wnuczki może być co do zasady prawnie możliwe, natomiast pominięcie nieadoptowanych pasierbów wynika z tego, że nie są oni zstępnymi macochy. Każdą decyzję należy ocenić indywidualnie, zwłaszcza pod kątem sposobu obliczenia dochodu, podziału brakującej kwoty i przeprowadzenia postępowania dowodowego.

Jak gmina ustala opłatę i co dzieje się przy odmowie?

Wysokość opłaty członka rodziny powinna zostać określona w umowie zawartej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej lub centrum usług społecznych, z uwzględnieniem dochodu i możliwości danej osoby. Jeżeli osoba zobowiązana odmawia zawarcia umowy, organ może ustalić opłatę w decyzji administracyjnej.

Odmowa udziału w rodzinnym wywiadzie środowiskowym nie powoduje wygaśnięcia obowiązku. Jeżeli osoba odmawia zarówno umowy, jak i wywiadu, organ może ustalić w decyzji brakującą część kosztu DPS, rozdzielając ją proporcjonalnie między osoby zobowiązane, które znalazły się w takiej sytuacji.

Od decyzji przysługuje odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego, co do zasady w terminie 14 dni od jej doręczenia, za pośrednictwem organu, który ją wydał. Po wyczerpaniu trybu administracyjnego możliwa jest kontrola sądu administracyjnego. Jeżeli ustalona opłata nie jest płacona, gmina może zapłacić ją zastępczo, a następnie dochodzić zwrotu w egzekucji administracyjnej.

Kiedy można uzyskać zwolnienie z opłaty?

Osoba zobowiązana może złożyć wniosek o częściowe albo całkowite zwolnienie. Organ przeprowadza rodzinny wywiad środowiskowy i ocenia indywidualną sytuację. Ustawa wymienia w szczególności długotrwałą chorobę, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty wskutek zdarzenia losowego, utrzymywanie się małżonków lub zstępnych z jednego świadczenia albo wynagrodzenia, ciążę oraz samotne wychowywanie dziecka.

Zwolnienie może być uzasadnione także wtedy, gdy mieszkaniec DPS rażąco naruszał obowiązki rodzinne lub alimentacyjne wobec osoby zobowiązanej, albo gdy jego powództwo o alimenty zostało oddalone. W określonych ustawą przypadkach zwolnienie jest obowiązkowe, między innymi po prawomocnym pozbawieniu mieszkańca władzy rodzicielskiej nad osobą zobowiązaną albo po prawomocnym skazaniu mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę tej osoby lub wskazanych członków jej rodziny, o ile skazanie nie uległo zatarciu.

Wniosek powinien opisywać okoliczności i zawierać dokumenty, na przykład orzeczenia sądowe, zaświadczenia lekarskie, dokumentację z pieczy zastępczej, potwierdzenie kosztów leczenia lub utrzymania rodziny. Zwolnienie nie następuje automatycznie tylko dlatego, że relacje rodzinne są złe.

Opłata za DPS a obowiązek osobistej opieki

Obowiązek ponoszenia kosztów DPS nie jest tym samym co obowiązek osobistego zajmowania się rodzicem lub macochą. Organ nie może na podstawie art. 61 ustawy o pomocy społecznej nakazać dorosłemu dziecku albo pasierbowi przeprowadzki, rezygnacji z pracy lub sprawowania całodobowej opieki. W konkretnych sprawach mogą natomiast powstać obowiązki alimentacyjne albo potrzeba zorganizowania usług opiekuńczych.

Zobacz również: pobyt za granicą a opieka nad matką oraz jak zmusić dzieci do opieki nad matką?

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

Nieadoptowany pasierb nie jest zobowiązany administracyjnie do finansowania DPS macochy, ponieważ nie jest jej zstępnym. Biologiczne i adoptowane dzieci oraz wnuki mogą zostać objęte postępowaniem, jeżeli spełniają warunki dochodowe. Niezależnie od tego macocha może w określonych okolicznościach dochodzić alimentów od pasierba przed sądem rodzinnym.

Źródła prawne

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 639 – oficjalny tekst w ELI; historyczna karta aktu: ISAP.
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236 – oficjalny tekst w ELI.
3. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, Dz.U. z 2024 r. poz. 1044 – oficjalny tekst w ELI.
4. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2025 r. poz. 1691 – oficjalny tekst w ELI.