Czy muszę płacić za ojca w DPS, który mnie porzucił?

Czy MOPR może żądać opłaty za pobyt ojca w DPS?

Tak, ale nie na podstawie samego pokrewieństwa ani ustnego wezwania do zapłaty. Pobyt i usługi w domu pomocy społecznej są świadczeniem niepieniężnym z pomocy społecznej zgodnie z art. 36 pkt 2 lit. o ustawy. Skierowanie do DPS i ustalenie opłaty następują w decyzji, o której mowa w art. 59 ustawy, a zgodnie z art. 60 ustawy o pomocy społecznej pobyt jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Kolejność osób zobowiązanych określa art. 61 ustawy o pomocy społecznej:

1. mieszkaniec DPS, maksymalnie do 70% swojego dochodu;
2. małżonek, a następnie zstępni przed wstępnymi, czyli w praktyce między innymi dzieci przed rodzicami mieszkańca;
3. gmina, z której osoba została skierowana do DPS, w zakresie pozostałej różnicy.

Jeżeli mieszkaniec pokrywa pełny koszt pobytu, małżonek, dzieci i gmina nie dopłacają. W pozostałych przypadkach wysokość udziału członka rodziny powinna zostać ustalona w umowie zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 ustawy albo w decyzji administracyjnej. Samo pismo zapraszające na wywiad lub proponujące zawarcie umowy nie jest jeszcze tytułem do egzekucji. WSA w Warszawie w wyroku z 27 stycznia 2023 r., I SA/Wa 1327/22, podkreślił, że obowiązek wymaga skonkretyzowania co do osoby i wysokości w umowie albo decyzji.

Opłata za DPS ma charakter publicznoprawny i jest odrębna od cywilnego obowiązku alimentacyjnego między rodzicami a dziećmi. Dlatego MOPR nie musi udowadniać, że ojciec pozostaje w niedostatku w rozumieniu przepisów o alimentach. Organ musi natomiast prawidłowo ustalić koszt pobytu, wysokość opłaty mieszkańca, krąg osób zobowiązanych, ich sytuację dochodową oraz ewentualne podstawy zwolnienia.

Opisane zasady dotyczą pobytu w DPS, do którego osoba została skierowana w trybie ustawy o pomocy społecznej. Przy pobycie w prywatnej placówce nieprowadzonej na zlecenie jednostki samorządu terytorialnego rozliczenia mogą wynikać przede wszystkim z umowy, a przepisy art. 59–64b co do zasady nie mają zastosowania.

Jakie progi dochodowe obowiązują przy opłacie za DPS?

Małżonek, zstępny lub wstępny wnosi opłatę, jeżeli jego dochód przekracza 300% właściwego kryterium dochodowego. Od 1 stycznia 2025 r. kryterium wynosi 1010 zł dla osoby samotnie gospodarującej oraz 823 zł na osobę w rodzinie. Oznacza to progi:

• 3030 zł dla osoby samotnie gospodarującej;
• 2469 zł na osobę w rodzinie.

Po wniesieniu opłaty osobie samotnie gospodarującej musi pozostać co najmniej 3030 zł, a osobie w rodzinie co najmniej 2469 zł na osobę. Przy umowie organ powinien uwzględnić nie tylko formalny dochód, lecz także realne możliwości zobowiązanego. Gdy kilka osób jest zobowiązanych do opłaty, organ powinien ustalić udział każdej z nich indywidualnie.

Progi nie oznaczają jednak, że każda nadwyżka ponad wskazaną kwotę automatycznie trafia do gminy. Ostateczna wysokość zależy od brakującej części kosztu DPS, opłat innych zobowiązanych oraz trybu, w którym ustalono należność.

Wywiad środowiskowy – czy trzeba się na niego zgodzić?

Rodzinny wywiad środowiskowy służy ustaleniu sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby zobowiązanej. Jest szczególnie ważny, gdy osoba składa wniosek o zwolnienie z opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej, ponieważ przepis wyraźnie wymaga przeprowadzenia wywiadu.

Odmowa zawarcia umowy nie zamyka sprawy. Organ może ustalić opłatę w decyzji. Jeżeli osoba równocześnie odmawia zawarcia umowy i nie zgadza się na wywiad, art. 61 ust. 2e pozwala ustalić jej opłatę jako część różnicy między kosztem DPS a wpłatami mieszkańca i innych zobowiązanych, proporcjonalnie do liczby osób zobowiązanych. Może to być znacznie mniej korzystne niż aktywny udział w postępowaniu.

W nieprawomocnym wyroku WSA w Białymstoku z 31 marca 2026 r., II SA/Bk 16/26, sąd wskazał, że brak zgody na wywiad uniemożliwił zastosowanie fakultatywnego zwolnienia z art. 64 pkt 7. Jest to orzeczenie dotyczące konkretnej sprawy, ale pokazuje praktyczne ryzyko odmowy współpracy.

Warto więc przyjąć pracownika socjalnego albo uzgodnić inny dopuszczalny sposób przeprowadzenia wywiadu, jednocześnie składając własne dokumenty i pisemne stanowisko. Należy żądać, aby w protokole znalazły się informacje o przemocy, porzuceniu, braku opieki, ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej oraz skutkach tych zdarzeń.

Czy porzucenie dziecka lub przemoc pozwalają uniknąć opłaty?

Mogą, ale potrzebny jest formalny wniosek i materiał dowodowy. Art. 64 pkt 7 pozwala zwolnić osobę częściowo albo całkowicie, jeżeli wykaże rażące naruszenie przez mieszkańca DPS obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby zobowiązanej.

Przepis obejmuje nie tylko brak zapłaty alimentów. Rodzic mógł płacić zasądzone alimenty, a jednocześnie przez lata dopuszczać się przemocy, całkowicie uchylać od wychowania, nie interesować się zdrowiem i edukacją dziecka albo zerwać więź rodzinną z własnej winy. Organ powinien ocenić całokształt relacji, czas trwania zaniedbań, ich intensywność i wpływ na dziecko.

Samo ochłodzenie relacji, sporadyczne konflikty lub brak kontaktu, którego przyczyny leżały po obu stronach, mogą nie wystarczyć. Zwolnienie z art. 64 ma charakter uznaniowy: nawet po wykazaniu trudnych okoliczności organ musi rozważyć wniosek i rzetelnie uzasadnić, dlaczego przyznaje zwolnienie albo go odmawia.

Kiedy zwolnienie z opłaty jest obowiązkowe?

Art. 64a ustawy o pomocy społecznej przewiduje całkowite zwolnienie, a nie tylko możliwość zwolnienia, gdy osoba zobowiązana złoży wniosek i przedstawi:

• prawomocne orzeczenie o pozbawieniu mieszkańca DPS władzy rodzicielskiej nad tą osobą wraz z oświadczeniem, że władza nie została przywrócona, albo
• prawomocny wyrok skazujący mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, popełnione na szkodę osoby zobowiązanej lub wskazanych w ustawie jej bliskich, o ile skazanie nie uległo zatarciu.

Takie zwolnienie obejmuje także zstępnych osoby zwolnionej. Samo ograniczenie władzy rodzicielskiej nie spełnia warunku z art. 64a. Jeżeli jednak dziecko lub jego rodzic przebywali w pieczy zastępczej albo placówce na podstawie orzeczenia ograniczającego władzę rodzicielską mieszkańca DPS, może mieć zastosowanie art. 64 pkt 5; w innych sytuacjach orzeczenie o ograniczeniu władzy może być ważnym dowodem przy wniosku z art. 64 pkt 7.

Jak udowodnić rażące naruszenie obowiązków rodzinnych?

Nie trzeba ograniczać się do jednego rodzaju dokumentu. W wyroku WSA w Białymstoku z 5 grudnia 2023 r., II SA/Bk 760/23, podkreślono, że naruszenie obowiązków rodzinnych może być wykazywane każdym prawnie dopuszczalnym dowodem, nie tylko dokumentami dołączonymi do wniosku.

Przydatne mogą być w szczególności:

• wyroki rozwodowe, orzeczenia o władzy rodzicielskiej, kontakcie z dzieckiem lub alimentach;
• wyroki karne, postanowienia prokuratury, notatki Policji i dokumentacja procedury Niebieskiej Karty;
• akta rodzinne i opiekuńcze, dokumentacja placówki opiekuńczo-wychowawczej lub rodziny zastępczej;
• zaświadczenia szkolne, medyczne albo psychologiczne pokazujące skutki zaniedbań;
• korespondencja, wiadomości, potwierdzenia bezskutecznej egzekucji alimentów;
• zeznania członków rodziny, sąsiadów, nauczycieli lub innych osób znających sytuację.

Wniosek powinien zawierać chronologię: kiedy rodzic odszedł, jak długo nie utrzymywał kontaktu, czy podejmował próby odbudowania relacji, czy stosował przemoc, czy zapewniał opiekę i utrzymanie oraz jakie były skutki jego zachowania. Warto wskazać konkretne dowody przy każdym zdarzeniu.

Czy trzeba wystąpić do sądu o uchylenie alimentów na rodzica?

Nie jest to warunek złożenia wniosku o zwolnienie z opłaty za DPS. Postępowanie dotyczące opłaty toczy się według ustawy o pomocy społecznej, a nie według zasad ustalania alimentów w sądzie rodzinnym. Sam pozew o ustalenie nieistnienia albo wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego nie wstrzymuje postępowania administracyjnego i nie zwalnia z wykonania ostatecznej decyzji.

Prawomocny wyrok oddalający powództwo rodzica o alimenty jest jednak wprost wymieniony w art. 64 pkt 6 jako jedna z okoliczności, które mogą uzasadniać zwolnienie z opłaty. Jeżeli takie orzeczenie już istnieje, należy je dołączyć. Wszczynanie osobnej sprawy sądowej tylko po to, aby zatrzymać MOPR, wymaga indywidualnej oceny, ponieważ jej przedmiot, interes prawny i skutki zależą od konkretnego stanu faktycznego.

Jak odwołać się od decyzji MOPR lub MOPS?

Od decyzji ustalającej opłatę albo odmawiającej zwolnienia co do zasady wnosi się odwołanie do samorządowego kolegium odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Termin wynosi 14 dni od jej doręczenia. Należy sprawdzić pouczenie, ponieważ wskazuje właściwy organ i sposób wniesienia odwołania.

W odwołaniu warto zakwestionować w szczególności:

• błędne ustalenie dochodu lub liczby osób w rodzinie;
• pominięcie opłat ponoszonych przez mieszkańca albo innych zobowiązanych;
• brak indywidualnego ustalenia wysokości opłaty;
• pominięcie wniosku o zwolnienie lub przedstawionych dowodów;
• dowolną ocenę przemocy, porzucenia lub innych rażących zaniedbań;
• brak wyjaśnienia, dlaczego organ odmówił zwolnienia mimo ustalonych okoliczności.

Po ostatecznej decyzji SKO można wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego, co do zasady w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia, za pośrednictwem SKO. Wniesienie odwołania w terminie zasadniczo wstrzymuje wykonanie decyzji nieostatecznej, chyba że zachodzi ustawowy wyjątek albo decyzji nadano rygor natychmiastowej wykonalności.

Co grozi za niepłacenie ustalonej opłaty?

Brak zapłaty nie oznacza automatycznie odpowiedzialności karnej. Jeżeli jednak obowiązek został ustalony w umowie albo decyzji, gmina może zapłacić brakującą kwotę zastępczo, a następnie dochodzić jej zwrotu. Należność może zostać określona w decyzji na podstawie art. 104 ustawy o pomocy społecznej i podlegać egzekucji administracyjnej.

W szczególnie uzasadnionych przypadkach można wnosić o odstąpienie od żądania zwrotu, odroczenie terminu albo rozłożenie należności na raty na podstawie art. 104 ust. 4. Jest to ulga uznaniowa i wymaga przedstawienia aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej. WSA w Olsztynie w wyroku z 26 marca 2024 r., II SA/Ol 86/24, zaznaczył, że organ ma swobodę rozstrzygnięcia, ale musi dokładnie zbadać sprawę i wyjaśnić tok rozumowania.

Art. 96 ustawy o pomocy społecznej reguluje zwrot wydatków na świadczenia z pomocy społecznej i nie jest samodzielną podstawą zwolnienia z opłaty za DPS. W sprawach tej opłaty podstawowe znaczenie mają art. 64–64a oraz, przy zwrocie należności zastępczo poniesionych przez gminę, art. 104.

Jeżeli pismo MOPR dotyczy kosztów usług opiekuńczych w domu, zakładu opiekuńczo-leczniczego, schronienia albo innej formy wsparcia, nie należy automatycznie stosować przepisów o DPS. Organ powinien wskazać odrębną podstawę prawną, okres, za który żąda należności, sposób jej obliczenia oraz tryb odwoławczy.

Najczęściej zadawane pytania

Podsumowanie

Dziecko rodzica umieszczonego w DPS nie jest bezwarunkowo odpowiedzialne za cały koszt pobytu. Organ musi zastosować ustawową kolejność, ustalić dochód i wydać prawidłową decyzję albo zawrzeć umowę. Przemoc, porzucenie i rażące zaniedbania mogą prowadzić do zwolnienia, ale wymagają aktywnego udziału w postępowaniu, wywiadu środowiskowego w trybie art. 64 oraz konkretnych dowodów.

Najbezpieczniej równocześnie odpowiedzieć na wezwanie MOPR, złożyć pisemny wniosek o zwolnienie, przedstawić dowody i pilnować terminów odwoławczych. Pozew dotyczący alimentów nie zastępuje postępowania administracyjnego w sprawie opłaty za DPS.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 639, w szczególności art. 59–64a, 103–104 i 107.
2. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 lipca 2024 r. w sprawie zweryfikowanych kryteriów dochodowych oraz kwot świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej: Dz.U. 2024 poz. 1044.
3. Kodeks postępowania administracyjnego, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1691, w szczególności art. 75, 127 i 129.
4. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 143, w szczególności art. 52–53.
5. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236, w szczególności przepisy o obowiązku alimentacyjnym krewnych.
6. Wyrok WSA w Warszawie z 27 stycznia 2023 r., I SA/Wa 1327/22.
7. Wyrok WSA w Białymstoku z 5 grudnia 2023 r., II SA/Bk 760/23.
8. Wyrok WSA w Olsztynie z 26 marca 2024 r., II SA/Ol 86/24.
9. Druk Sejmu IX kadencji nr 1672, uzasadnienie wprowadzenia art. 64 pkt 7: projekt ustawy.
10. Nieprawomocny wyrok WSA w Białymstoku z 31 marca 2026 r., II SA/Bk 16/26.