Czy muszę płacić za ojca, który mnie porzucił, obowiązki finansowe wobec rodzica w DPS a zerwane więzi rodzinne

Kiedy i na jakiej podstawie MOPR może żądać opłaty za pobyt rodzica w DPS?

W postępowaniach tego rodzaju miejski ośrodek pomocy rodzinie (MOPR) bada i stwierdza stan faktyczny. Udowodnić niedostatek może osoba, która się na ten niedostatek powołuje.

Przepisy ustawy o pomocy społecznej wprowadzają szczególny model obowiązku alimentacyjnego: MOPS żąda w imieniu osób umieszczonych w domach opieki społecznej (DPS) swoistych „alimentów”, czyli ponoszenia opłat za pobyt w DPS od krewnych tych osób.

Pobyt i usługi w domu pomocy społecznej, w tym usługi wsparcia krótkoterminowego, stanowią świadczenie niepieniężne z pomocy społecznej (art. 36 pkt 2 lit. o ustawy o pomocy społecznej; dalej „u.p.s.”). W myśl art. 60 ust. 1 u.p.s. – pobyt w DPS jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Obowiązek wnoszenia opłat za pobyt w placówce powstaje od dnia umieszczenia pensjonariusza i obejmuje cały okres jego pobytu.

Opłaty za DPS nie są świadczeniem z pomocy społecznej – co to oznacza?

Wobec powyższego odpłatność za DPS nie jest wydatkiem na świadczenie z pomocy społecznej, lecz jest należnością z tytułu opłat określonych przepisami ustawy o pomocy społecznej.

Z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. wynika, że po mieszkańcu DPS w następnej kolejności obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są małżonek, zstępni przed wstępnymi – przy czym osoby te nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

W wyroku WSA w Warszawie z 27.01.2023 r., I SA/Wa 1327/22, (LEX nr 3516595), stwierdzono: Obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt osoby w domu pomocy społecznej ciążący z mocy prawa na określonych podmiotach wymaga skonkretyzowania i zindywidualizowania co do wysokości oraz osoby zobowiązanej, co następuje w formie umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. bądź decyzji określonej w art. 61 ust. 2d i 2e u.p.s. w związku z art. 59 ust. 1 u.p.s.

Z kolei tryb ściągnięcia (odzyskania) przez gminę zastępczo poniesionych opłat za osoby zobowiązane do wnoszenia opłat za DPS, które nie wywiązały się z ciążącego na nich obowiązku ustalonego w drodze umowy lub decyzji administracyjnej, reguluje art. 61 ust. 3 u.p.s. Powołany przepis stanowi, że w przypadku niewywiązywania się osób, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2 oraz ust. 2a, z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Przepis art. 104 ust. 3-8 u.p.s. stosuje się odpowiednio.

W praktyce oznacza to, że gmina w stosunku do mieszkańca DPS, jego małżonka, zstępnych, wstępnych, którzy nie wywiązali się z obowiązku wniesienia opłat za pobyt w placówce ustalonego w formie decyzji administracyjnej lub umowy zawartej na podstawie art. 103 ust. 2 u.p.s., ma obowiązek najpierw ponieść opłatę zastępczą, a następnie dochodzić jej zwrotu w drodze decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s., w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., o zwrocie należności z tytułu poniesionych zastępczo opłat od osoby, której ten obowiązek dotyczy. Ponadto z brzmienia art. 61 ust. 3 zd. 2 u.p.s., wynika nakaz odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 3-8 u.p.s.

Artykuł 104 ust. 3 u.p.s. stanowi, że wysokość należności, o których mowa w ust. 1 (tj. należności z tytułu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, z tytułu opłat określonych przepisami ustawy oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń), podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu ustala się w drodze decyzji administracyjnej.

Uwzględniając, że do opłat określonych przepisami u.p.s., zalicza się obowiązek opłacania kosztów pobytu mieszkańca w DPS, to należności z tytułu zastępczo poniesionych przez gminę opłat za pobyt w placówce powinno się dochodzić na podstawie art. 61 ust. 3 u.p.s., w zw. z art. 104 ust. 3 u.p.s., w formie decyzji administracyjnej. W decyzji tej należy określić wysokość należności podlegających zwrotowi oraz terminy ich zwrotu oraz zgodnie z art. 103 ust. 8 u.p.s., wskazać numer rachunku bankowego gminy, na który należy dokonać zwrotu.

Organ pomocy społecznej prowadząc postępowanie w przedmiocie wydania decyzji administracyjnej na podstawie art. 104 ust. 3 u.p.s., w zw. z art. 61 ust. 3 u.p.s., o zwrocie należności z tytułu zastępczo poniesionych przez gminę opłat za pobyt mieszkańca w DPS powinien jednocześnie rozpatrzeć, czy w danej sprawie są spełnione przesłanki określone w art. 104 ust. 4 u.p.s., do którego odpowiedniego stosowania odsyła art. 61 ust. 3 u.p.s.

Z art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika bowiem, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty.

W powołanej regulacji prawodawca posługuje się sformułowaniem „może”, które podkreśla uznaniowy charakter decyzji wydawanych na jego podstawie.

Decyzja MOPR – kiedy powstaje obowiązek zapłaty i jak się od niej odwołać?

W wyroku WSA w Olsztynie z 26.03.2024 r., II SA/Ol 86/24, (LEX nr 3712126) w sprawie dotyczącej ustalenia wysokości wydatków podlegających zwrotowi z tytułu zaległości w opłatach wnoszonych przez osobę zobowiązaną za pobyt wstępnej w DPS stwierdzono: Z przepisu art. 104 ust. 4 u.p.s. wynika, że organ „może” odstąpić od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenie. Oznacza to, że nawet spełnienie przesłanek przewidzianych w tym przepisie nie zobowiązuje organu do odstąpienia od żądania zwrotu opłat. Wystąpienie przesłanki przewidzianej w art. 104 ust. 4 u.p.s. jedynie umożliwia organowi zastosowanie wspomnianej ulgi. W razie braku przesłanek uzasadniających zastosowanie ulgi organ zobligowany jest wydać rozstrzygnięcie negatywne, tj. odmówić odstąpienia od żądania zwrotu należności. Organ administracyjny ma zatem swobodę wyboru kierunku rozstrzygnięcia, lecz jest obowiązany szczegółowo zbadać stan faktyczny sprawy, ocenić zgromadzony materiał dowodowy oraz stanowisko strony, a następnie przedstawić tok rozumowania w uzasadnieniu decyzji.

Zastosowanie ust. 4 art. 104 u.p.s. może mieć miejsce wyłącznie w sytuacjach nadzwyczajnych, a nie może być traktowane jako coś „rutynowego” i możliwego do zastosowania w każdej – co do zasady – sprawie. Pojęcie „szczególnie uzasadnionego przypadku” należy odnieść do całokształtu aktualnej sytuacji materialnej, zdrowotnej i życiowej wnioskodawcy.

W art. 64 u.p.s. ustawodawca zdecydował, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności, jeżeli (...). Oznacza to możliwość fakultatywnego zwolnienia osoby zobowiązanej do odpłatności za DPS, jeżeli w konkretnej sprawie są spełnione przesłanki przykładowo wymienione w tym przepisie np.: jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty (art. 64 pkt 7 u.p.s.).

Decyzja wydana na podstawie ww. przepisu jest wydawana w drodze uznania administracyjnego i świadczy o tym użyte w nim sformułowanie „można zwolnić”. Zwolnienie może nastąpić wyłącznie na wniosek osoby wnoszącej opłatę lub obowiązanej do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca w DPS. Zatem wydanie przedmiotowej decyzji nie następuje z urzędu, lecz na wniosek strony oraz po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Uznaniowość decyzji – kiedy można umorzyć należność?

W uzasadnieniu do wprowadzenia ww. możliwości zwolnienia z opłat za pobyt w DPS, (druk Sejmu RP IX kadencji nr 1672; https://orka.sejm.gov.pl/Druki9ka.nsf/0/D695F1AEE4830CD0C1258775004A03C4/%24File/1672.pdf) wskazano: ... uwzględnia, iż dorosłe dzieci rodziców, którzy względem nich w sposób rażący zaniedbywali obowiązki rodzicielskie, doprowadzając tym do ustania więzi rodzinnych, zasługują na ochronę państwa i powinni zostać objęci możliwością zwolnienia z opłaty bez względu na ich sytuację materialną. Proponuje się w związku z tym dodanie nowej przesłanki mogącej wyłączyć obowiązek ponoszenia opłaty za pobyt pensjonariusza w DPS, tj. sytuację, w której osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, np. obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój (projektowany art. 64 pkt 7). Przepis ten umożliwi zatem osobie obowiązanej do ponoszenia opłaty uwolnienie się od obowiązku pokrywania kosztów przebywania pensjonariusza w DPS z powodu zawinionego przez tego pensjonariusza działania naruszającego więzi rodzinne mające ten obowiązek uzasadniać.

Czy można zostać całkowicie zwolnionym z opłat? – art. 64 u.p.s. i rażące zaniedbania

W wyroku WSA w Białymstoku z 5.12.2023 r., II SA/Bk 760/23, (LEX nr 3647518) wyrażono pogląd: Przepis art. 64 pkt 7 u.p.s. nie nakazuje osobie obowiązanej do wnoszenia opłaty przedłożenia wszelkich dokumentów potwierdzających naruszenie obowiązków alimentacyjnych lub obowiązków rodzinnych razem z wnioskiem, bowiem w tym przepisie ustawodawca posługuje się sformułowaniem „w szczególności”.

Z treści art. 64 pkt 7 u.p.s. wynika, że osoba wnosząca opłatę za pobyt mieszkańca w DPS ma wykazać rażące naruszenie przez mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Powyższe „wykazanie” nie musi nastąpić wyłącznie na podstawie dokumentów, mając na uwadze treść art. 75 § 1 ustawy z 14.06.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, który dopuszcza jako dowód wszystko, co może się przyczynić do wyjaśnienia sprawy, może to uczynić na podstawie każdego prawnie dopuszczalnego dowodu, w tym także zeznań świadków, opinii biegłych czy też oględzin. Można zatem wykazywać naruszenie obowiązków alimentacyjnych czy też rodzinnych również na podstawie zeznań świadków.

W odniesieniu do wątpliwości dotyczących zastosowania w niniejszej sytuacji art. 96 u.p.s., to przepis ten nie stanowi podstawy prawnej do umorzenia należności z tytułu opłat za DPS, więc nie ma zastosowania w niniejszej sytuacji. Artykuł 96 ust. 1 u.p.s. określa zasady zwrotu wydatków na świadczenia z pomocy społecznej, stanowiąc, że obowiązek zwrotu wydatków poniesionych na świadczenia z pomocy społecznej spoczywa na:

1. osobie i rodzinie korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej;
2. spadkobiercy osoby, która korzystała ze świadczeń z pomocy społecznej – z masy spadkowej;
3. małżonku, zstępnych przed wstępnymi osoby korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej – jedynie w przypadku gdy nie dokonano zwrotu wydatków zgodnie z pkt 1 i 2, w wysokości przewidzianej w decyzji dla osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej.

Jak udowodnić naruszenie obowiązków rodzinnych przez rodzica?

Natomiast nie do końca wiem, na jakiej podstawie MOPR żąda zwrotu środków za opiekę. Tu należałoby przeanalizować pisma w tej sprawie. Proszę pamiętać, że zawsze istnieje możliwość odwołania się od decyzji MOPR.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej - Dz.U. 2004 nr 64 poz. 593
2. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59