Czy trzeba płacić alimenty na rodzeństwo?

Alimenty na rodzeństwo są wyjątkiem, nie regułą

Obowiązek alimentacyjny w rodzinie obejmuje nie tylko rodziców i dzieci. Zgodnie z art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Nie oznacza to jednak, że dorosły brat lub dorosła siostra mogą automatycznie żądać pieniędzy od rodzeństwa tylko dlatego, że nie mają dochodów.

Kolejność osób zobowiązanych określa art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Najpierw odpowiadają zstępni, później wstępni, a dopiero następnie rodzeństwo. Jeżeli więc osoba żądająca alimentów ma dzieci, rodziców albo innych krewnych zobowiązanych w bliższej kolejności, sąd powinien najpierw badać możliwość uzyskania alimentów od tych osób.

W praktyce oznacza to, że po śmierci matki siostra nie uzyska alimentów od brata wyłącznie z tego powodu, że dotąd była utrzymywana przez matkę. Musiałaby wykazać realny niedostatek, brak możliwości samodzielnego utrzymania się oraz brak osób zobowiązanych wcześniej albo brak realnej możliwości uzyskania od nich pomocy.

Kiedy dorosłe rodzeństwo może żądać alimentów?

Poza szczególną sytuacją alimentów należnych dziecku od rodziców, uprawniony do alimentów musi znajdować się w niedostatku. Wynika to z art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Niedostatek nie oznacza samego pogorszenia standardu życia. Chodzi o sytuację, w której dana osoba nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić usprawiedliwionych potrzeb, takich jak wyżywienie, mieszkanie, leczenie, podstawowa odzież czy niezbędne opłaty.

Sąd będzie więc badał, czy siostra rzeczywiście nie może się utrzymać, czy tylko nie chce pracować. Znaczenie mają w szczególności wiek, stan zdrowia, kwalifikacje zawodowe, dotychczasowe zatrudnienie, możliwość podjęcia pracy, posiadany majątek, świadczenia z pomocy społecznej, emerytura, renta, dochody z najmu albo spadek otrzymany po matce.

Jeżeli pełnoletnia osoba jest zdolna do pracy, ale jej nie podejmuje bez usprawiedliwionej przyczyny, sąd może uznać, że niedostatek nie został wykazany. Podobnie będzie, gdy osoba dysponuje majątkiem pozwalającym na utrzymanie, lecz nie chce go wykorzystać albo celowo go wyzbywa.

Jak bronić się przed pozwem siostry lub brata?

W sprawie o alimenty ciężar wykazania okoliczności istotnych dla roszczenia spoczywa na stronie, która wywodzi z nich skutki prawne. Osoba żądająca alimentów powinna więc wykazać swój niedostatek, wysokość usprawiedliwionych potrzeb oraz to, że nie może uzyskać pomocy od osób zobowiązanych w bliższej kolejności.

Pozwany brat lub siostra powinni natomiast przedstawić dowody pokazujące, że roszczenie jest niezasadne albo nadmierne. Mogą to być dokumenty dotyczące własnych dochodów i wydatków, kosztów utrzymania dzieci, kredytów, leczenia, a także dowody na to, że osoba żądająca alimentów może pracować, posiada majątek, odmawia leczenia, trwoni środki albo sama doprowadza do braku pieniędzy.

Nadmierny uszczerbek dla zobowiązanego i jego rodziny

Przy alimentach na rodzeństwo ustawodawca przewidział dodatkową ochronę zobowiązanego. Zgodnie z art. 134 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w stosunku do rodzeństwa zobowiązany może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli byłyby one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny.

To bardzo istotne w sytuacji, gdy pozwany ma własne dzieci, małżonka, zobowiązania mieszkaniowe, koszty leczenia albo inne stałe wydatki. Alimenty na dorosłe rodzeństwo nie mogą prowadzić do tego, że zobowiązany nie będzie w stanie prawidłowo utrzymać swojej najbliższej rodziny.

Zakres ewentualnych alimentów wyznacza art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd porównuje usprawiedliwione potrzeby uprawnionego z zarobkowymi i majątkowymi możliwościami zobowiązanego. Nie chodzi więc tylko o faktyczną pensję, ale również o realne możliwości zarobkowe, kwalifikacje, stan zdrowia i sytuację rodzinną.

Hazard, używki i trwonienie majątku a alimenty

Jeżeli osoba żądająca alimentów sama doprowadza do niedostatku przez hazard, nadużywanie alkoholu, używki, niegospodarność albo celowe niepodejmowanie pracy, sąd może ocenić takie żądanie bardzo krytycznie. W sprawach alimentacyjnych znaczenie ma art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Wyjątek ten nie dotyczy obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka.

Dodatkowo w tle można powołać ogólną zasadę nadużycia prawa z art. 5 Kodeksu cywilnego. W praktyce jednak przy alimentach bezpośrednią podstawą argumentacji powinny być przede wszystkim przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zwłaszcza art. 134 oraz art. 144¹.

Sam fakt uzależnienia nie zawsze przekreśla alimenty. Jeżeli choroba lub uzależnienie rzeczywiście uniemożliwiają pracę, a osoba podejmuje leczenie i nie ma majątku, sąd może ocenić sprawę inaczej. Jeżeli jednak problem polega na stałym unikaniu pracy i wydawaniu pieniędzy na hazard lub używki, pozwany ma mocne argumenty przeciwko zasądzeniu alimentów.

Spadek po matce i majątek siostry

Otrzymanie spadku może mieć istotne znaczenie dla oceny niedostatku. Jeżeli siostra po śmierci matki otrzyma pieniądze, nieruchomość, udział w mieszkaniu albo inne składniki majątkowe, sąd powinien brać je pod uwagę. Osoba posiadająca majątek nie zawsze może żądać, aby jej utrzymanie finansowało rodzeństwo.

Jeżeli uprawniona osoba szybko roztrwoni spadek, nie oznacza to automatycznie, że rodzeństwo będzie musiało przejąć jej utrzymanie. Sąd może ocenić, czy niedostatek jest skutkiem obiektywnej sytuacji życiowej, czy konsekwencją zawinionego i nieracjonalnego postępowania. W tym drugim przypadku pozwany może powoływać się na sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego oraz na nadmierny uszczerbek dla swojej rodziny.

FAQ

Czy dorosła siostra może żądać alimentów od brata?

Tak, ale tylko w wyjątkowych okolicznościach. Musi wykazać niedostatek oraz to, że nie może uzyskać pomocy od osób zobowiązanych w bliższej kolejności. Sąd zbada też sytuację majątkową brata i jego najbliższej rodziny.

Czy brak pracy wystarczy do zasądzenia alimentów?

Nie zawsze. Jeżeli osoba jest zdolna do pracy, ma kwalifikacje i może podjąć zatrudnienie, sam fakt pozostawania bez pracy nie musi oznaczać niedostatku. Istotne jest, dlaczego nie pracuje i czy realnie podejmuje starania o utrzymanie.

Czy własne dzieci pozwanego mają znaczenie?

Tak. Przy alimentach na rodzeństwo można powołać się na nadmierny uszczerbek dla siebie i najbliższej rodziny. Koszty utrzymania dzieci, mieszkania, leczenia czy kredytu mogą mieć istotne znaczenie dla oddalenia albo ograniczenia roszczenia.

Czy hazard albo używki wykluczają alimenty?

Nie działają automatycznie, ale mogą być bardzo ważnym argumentem. Jeżeli niedostatek jest skutkiem zawinionego trwonienia pieniędzy, hazardu albo odmowy leczenia, pozwany może powołać się na sprzeczność żądania z zasadami współżycia społecznego.

Czy spadek po matce wpływa na alimenty?

Tak. Majątek odziedziczony po matce powinien być brany pod uwagę przy ocenie niedostatku. Osoba posiadająca realne składniki majątkowe może mieć trudność z wykazaniem, że jej utrzymanie musi finansować rodzeństwo.

Podsumowanie

Alimenty na rodzeństwo są prawnie możliwe, ale mają charakter wyjątkowy i zależą od konkretnego stanu faktycznego. Dorosła osoba żądająca alimentów musi wykazać niedostatek, a pozwany może bronić się m.in. brakiem niedostatku, istnieniem osób zobowiązanych wcześniej, nadmiernym uszczerbkiem dla swojej rodziny oraz sprzecznością żądania z zasadami współżycia społecznego. W sprawie opisanej w pytaniu szczególne znaczenie miałyby dowody na możliwość podjęcia pracy przez siostrę, jej majątek, ewentualny spadek oraz sposób gospodarowania pieniędzmi.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 128, art. 129, art. 133, art. 134, art. 135 i art. 144¹ - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59

2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 5 i art. 6 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93