Ładowanie...

Rozwód z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną – zasady i procedura

• Stan prawny na: 2026-07-31

Rozwód z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną jest prawnie możliwy. Sąd bada jednak nie tylko trwały i zupełny rozkład pożycia, lecz także to, czy rozwód nie wyrządzi choremu małżonkowi rażącej krzywdy.

Jeżeli powód jest jednocześnie opiekunem prawnym pozwanego małżonka, nie może reprezentować go w tej sprawie. Potrzebny jest odrębny kurator, a rozwód nie powoduje automatycznie utraty funkcji opiekuna.

Rozwód z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną – zasady i procedura
Najważniejsze:
  • Całkowite ubezwłasnowolnienie jednego z małżonków nie wyklucza rozwodu.
  • Sąd musi stwierdzić zupełny i trwały rozkład pożycia oraz zbadać, czy rozwód nie będzie sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.
  • Małżonek będący opiekunem prawnym drugiej strony nie może reprezentować jej w procesie rozwodowym; potrzebny jest kurator ustanowiony dla tej sprawy.
  • Rozwód nie kończy automatycznie opieki prawnej, ale sąd opiekuńczy może ocenić, czy dalsze pełnienie funkcji przez byłego małżonka służy dobru osoby ubezwłasnowolnionej.
  • Na żądanie uprawnionego sąd może w wyroku rozwodowym zasądzić alimenty na rzecz chorego małżonka.

Czy można rozwieść się z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną?

Tak. Całkowite ubezwłasnowolnienie nie odbiera człowiekowi statusu małżonka ani nie tworzy odrębnego zakazu rozwodu. Podstawą pozostaje art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd może rozwiązać małżeństwo, jeżeli rozkład pożycia jest zupełny i trwały, a jednocześnie nie zachodzi żadna ustawowa przeszkoda do orzeczenia rozwodu.

Art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego:

§ 1. Jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, każdy z małżonków może żądać, ażeby sąd rozwiązał małżeństwo przez rozwód.

§ 2. Mimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

§ 3. Rozwód nie jest również dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę albo odmowa zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

Ubezwłasnowolnienie może mieć znaczenie dla sposobu prowadzenia postępowania i oceny sytuacji chorego małżonka, ale samo w sobie nie przesądza ani o udzieleniu, ani o odmowie rozwodu.

Zobacz również: zawarcie małżeństwa przez osobę ubezwłasnowolnioną.

Masz problem prawny podobny do opisanego w artykule?

Opisz swoją sprawę prawnikowi ›

Wycena zwykle w ciągu 2 godzin • Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje

Co oznacza zupełny i trwały rozkład pożycia?

Rozkład jest zupełny, gdy ustały zasadnicze więzi małżeńskie: uczuciowa, fizyczna i gospodarcza. Nie każda z nich musi wyglądać identycznie w każdej sprawie. Dalsze wspólne zamieszkiwanie, finansowanie leczenia albo wykonywanie obowiązków opiekuna nie musi automatycznie oznaczać, że małżeństwo nadal faktycznie funkcjonuje. Sąd ocenia, czy pomoc wynika jeszcze z więzi małżeńskiej, czy już wyłącznie z obowiązku prawnego, odpowiedzialności za osobę zależną albo zwykłej przyzwoitości.

Trwałość oznacza brak realnych perspektyw powrotu do wspólnego pożycia. Ustawa nie określa minimalnego okresu rozłączenia. Znaczenie mają między innymi czas trwania rozkładu, sposób życia małżonków, ich wzajemne relacje, oddzielne gospodarstwa domowe oraz to, czy którakolwiek ze stron widzi rzeczywistą możliwość odbudowy małżeństwa.

Dowodami mogą być zeznania stron i świadków, dokumenty dotyczące miejsca zamieszkania i finansów, korespondencja, dokumentacja leczenia w zakresie istotnym dla sprawy oraz informacje o organizacji opieki. Sąd nie musi opierać się wyłącznie na relacji małżonka składającego pozew.

Czy ciężka choroba może uniemożliwić rozwód?

Może, ale nie działa tu automatyczna zasada, że z osobą ciężko chorą lub całkowicie ubezwłasnowolnioną nie wolno się rozwieść. Sąd bada, czy w konkretnych okolicznościach rozwód oznaczałby dla pozwanego małżonka rażącą krzywdę i byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego.

W szczególności oceniane są: stopień zależności od współmałżonka, potrzeba osobistej opieki, warunki mieszkaniowe, źródła utrzymania, dostęp do leczenia, możliwość pomocy ze strony rodziny lub placówki, dotychczasowy sposób wykonywania opieki oraz rzeczywiste plany po rozwodzie. Duże znaczenie może mieć to, czy osoba żądająca rozwodu chce nadal zapewniać wsparcie i czy plan ten jest konkretny, bezpieczny oraz możliwy do wykonania.

Orzecznictwo:

W wyroku z 25 maja 1998 r., sygn. I CKN 704/97, Sąd Najwyższy wskazał, że sprzeczność rozwodu z zasadami współżycia społecznego może wystąpić wtedy, gdy jedno z małżonków jest nieuleczalnie chore, wymaga opieki materialnej i moralnej, a rozwód stanowiłby dla niego rażącą krzywdę.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 6 marca 1997 r., sygn. I ACa 48/97, podkreśla znaczenie małżeńskiego obowiązku wzajemnej pomocy. Nie oznacza to jednak, że każda choroba blokuje rozwód; rozstrzygnięcie zawsze zależy od całokształtu konkretnego stanu faktycznego.

Ryzykowne jest twierdzenie, że samo powstanie nowego związku albo zamiar ułożenia sobie życia przesądzi o dopuszczalności rozwodu. Taka okoliczność może być jednym z elementów oceny trwałości rozkładu, ale sąd równocześnie bada przyczyny rozpadu małżeństwa, winę oraz sytuację osoby wymagającej opieki.

Kto reprezentuje osobę całkowicie ubezwłasnowolnioną w procesie?

Osoba całkowicie ubezwłasnowolniona ma zdolność sądową, czyli pozostaje stroną postępowania, ale nie ma zdolności procesowej. Czynności procesowe podejmuje za nią przedstawiciel ustawowy. Jeżeli jednak przedstawicielem jest małżonek, który wnosi pozew o rozwód, powstaje ustawowy zakaz reprezentacji z powodu konfliktu ról i interesów.

Zakaz wynika z art. 159 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, stosowanego do opieki nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną na podstawie art. 175 tego kodeksu. W takiej sprawie potrzebny jest kurator ustanowiony wyłącznie do reprezentowania osoby ubezwłasnowolnionej w postępowaniu rozwodowym.

W pozwie należy wyraźnie wskazać, że powód jest opiekunem prawnym pozwanego małżonka, dołączyć odpis orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu i dokument potwierdzający ustanowienie opieki. Nie należy podpisywać pism ani odbierać korespondencji procesowej w imieniu pozwanego małżonka. Sąd rozwodowy powinien zapewnić prawidłową reprezentację i w razie potrzeby zwrócić się do właściwego sądu opiekuńczego o ustanowienie kuratora. Możliwe jest także wcześniejsze zawiadomienie sądu opiekuńczego i złożenie wniosku o ustanowienie kuratora dla tej konkretnej sprawy.

Kandydata można wskazać, ale sąd nie jest związany propozycją. Wybrana osoba musi dawać rękojmię niezależnego działania w interesie osoby ubezwłasnowolnionej. Bliski krewny nie zostanie ustanowiony, jeżeli istnieje ryzyko konfliktu interesów albo braku bezstronności.

Kurator nie jest pełnomocnikiem powoda i nie ma obowiązku popierać rozwodu. Powinien przedstawić stanowisko chroniące prawa i dobro osoby ubezwłasnowolnionej, w tym jej potrzeby mieszkaniowe, opiekuńcze i alimentacyjne.

Czy sąd przesłucha osobę ubezwłasnowolnioną?

Całkowite ubezwłasnowolnienie nie oznacza automatycznie, że sąd pominie osobę, której sprawa dotyczy. W postępowaniu o rozwód przeprowadza się dowód z przesłuchania stron, a w sprawach osób pozostających pod opieką sąd może przesłuchać samą stronę, jej przedstawiciela ustawowego albo oboje. Decydują możliwości komunikacyjne, stan zdrowia oraz przydatność przesłuchania dla wyjaśnienia sprawy.

Jeżeli osobiste przesłuchanie jest niemożliwe albo mogłoby poważnie zaszkodzić zdrowiu, sąd może oprzeć się na innych dowodach i przesłuchać kuratora. Samo uznanie pozwu przez kuratora nie wystarcza do rozwodu, ponieważ w sprawach małżeńskich sąd musi samodzielnie zbadać ustawowe przesłanki.

Czy po rozwodzie można nadal być opiekunem prawnym byłego małżonka?

Tak, jest to prawnie możliwe. Rozwód nie należy do zdarzeń, które automatycznie kończą opiekę nad osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną. Zgodnie z art. 177 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego opieka ustaje z mocy prawa w razie uchylenia ubezwłasnowolnienia albo zmiany ubezwłasnowolnienia całkowitego na częściowe.

Sąd opiekuńczy może jednak zwolnić opiekuna, jeżeli pojawią się przeszkody faktyczne lub prawne, opiekun nie wykonuje obowiązków należycie albo dalsze pełnienie funkcji nie służy dobru osoby pozostającej pod opieką. Po rozwodzie sąd może zatem ocenić, czy były małżonek nadal daje najlepszą gwarancję prawidłowej opieki. Sam konflikt procesowy w sprawie rozwodowej nie oznacza automatycznej utraty funkcji w pozostałych sprawach.

Kurator ustanowiony do procesu rozwodowego działa tylko w zakresie tej sprawy. Nie zastępuje opiekuna w codziennym zarządzaniu majątkiem, leczeniem i innymi sprawami osoby ubezwłasnowolnionej, chyba że sąd wyraźnie postanowi inaczej.

Zobacz również: osoba ubezwłasnowolniona a postępowanie spadkowe.

Gdzie złożyć pozew i jakie dokumenty przygotować?

Pozew o rozwód składa się do sądu okręgowego. Właściwy jest sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal tam mieszka lub zwykle przebywa. Jeżeli tej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a ostatecznie sąd miejsca zamieszkania powoda.

Opłata stała od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. Osoba, która nie jest w stanie ponieść kosztów bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania siebie i rodziny, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Do pozwu warto dołączyć:

  • odpis skrócony aktu małżeństwa,
  • odpis orzeczenia o całkowitym ubezwłasnowolnieniu,
  • postanowienie o ustanowieniu opiekuna prawnego,
  • dokumenty i wnioski dowodowe potwierdzające rozkład pożycia,
  • informacje o stanie zdrowia i potrzebach opiekuńczych pozwanego małżonka, w zakresie potrzebnym do rozstrzygnięcia,
  • konkretny plan opieki, mieszkania i finansowania potrzeb po rozwodzie,
  • odpis pozwu i załączników dla strony pozwanej.

W pozwie trzeba sformułować żądanie rozwodu, stanowisko co do winy, opisać przebieg małżeństwa i przyczyny rozkładu, wskazać dowody oraz przedstawić sytuację osoby ubezwłasnowolnionej. Jeżeli są wspólne małoletnie dzieci, pozew powinien obejmować także wnioski dotyczące władzy rodzicielskiej, kontaktów, miejsca pobytu i alimentów.

Ważne: W sprawie, w której powód jest jednocześnie opiekunem prawnym pozwanego małżonka, błędne uregulowanie reprezentacji może prowadzić do nieważności postępowania. Warto uporządkować kwestię kuratora przed pierwszą rozprawą.

Alimenty i inne skutki rozwodu

Rozwód nie zwalnia sądu z oceny sytuacji materialnej chorego małżonka. Na podstawie art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego i znajduje się w niedostatku, może żądać środków utrzymania od drugiego małżonka. Szerszy obowiązek może powstać, gdy jeden małżonek zostanie uznany za wyłącznie winnego, a rozwód istotnie pogorszy sytuację materialną małżonka niewinnego.

Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego. W przypadku osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej istotne mogą być koszty leczenia, rehabilitacji, leków, pomocy osób trzecich, pobytu w placówce, mieszkania i codziennego utrzymania.

Po prawomocnym rozwodzie ustaje małżeństwo, a byli małżonkowie nie dziedziczą po sobie z ustawy jako małżonkowie. Rozwód nie uchyla jednak testamentu ani decyzji sądu opiekuńczego o ustanowieniu opiekuna; każdy z tych elementów trzeba ocenić oddzielnie.

Gdy rozwód łączy się z alimentami na dzieci

Jeżeli małżonkowie mają wspólne dzieci, sprawa rozwodowa może obejmować także bieżące alimenty, sposób ich płatności i zabezpieczenie na czas procesu. W późniejszym okresie mogą pojawić się odrębne problemy, zwłaszcza przy pełnoletności dziecka, zmianie miejsca zamieszkania albo równoległych orzeczeniach zagranicznych.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jakie okoliczności mogą mieć znaczenie. Nie przesądzają wyniku konkretnej sprawy.

PRZYKŁAD 1

Wieloletnie faktyczne rozłączenie i zapewniona opieka. Małżonkowie od ośmiu lat nie prowadzą wspólnego gospodarstwa i nie pozostają w relacji uczuciowej ani fizycznej. Żona jest całkowicie ubezwłasnowolniona i mieszka w placówce zapewniającej całodobową opiekę. Mąż, będący jej opiekunem prawnym, nadal regularnie ją odwiedza, zarządza świadczeniami pod nadzorem sądu i deklaruje dalsze finansowanie potrzeb. W procesie żonę reprezentuje odrębny kurator. Sąd może uznać, że rozkład jest zupełny i trwały, a rozwód nie pozbawi żony realnego wsparcia.

PRZYKŁAD 2

Ryzyko rażącej krzywdy po rozwodzie. Chory mąż jest całkowicie zależny od żony w zakresie mieszkania, leczenia i codziennych czynności. Żona zamierza po rozwodzie natychmiast zakończyć wszelką pomoc, a nie ma innej osoby ani placówki gotowej przejąć opiekę. Brakuje też zabezpieczenia finansowego. W takiej sytuacji sąd może uznać, że rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego, nawet jeżeli więzi małżeńskie faktycznie wygasły.

PRZYKŁAD 3

Rozwód z alimentami i dalszą opieką prawną. Małżonkowie nie żyją razem od wielu lat, a chora żona ma zapewnione mieszkanie i wsparcie rodziny. Jej renta nie pokrywa jednak kosztów leczenia i rehabilitacji. Sąd rozwodowy może orzec rozwód i zasądzić na jej rzecz alimenty, natomiast sąd opiekuńczy może pozostawić dotychczasowego opiekuna, jeżeli dalsze pełnienie tej funkcji przez byłego męża nadal służy jej dobru.

Najczęstsze pytania

Czy sąd może odmówić rozwodu tylko dlatego, że małżonek jest ubezwłasnowolniony?

Nie. Samo ubezwłasnowolnienie nie jest przeszkodą rozwodową. Odmowa może wynikać z braku zupełnego i trwałego rozkładu pożycia albo z jednej z przesłanek negatywnych określonych w art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy opiekun prawny może pozwać podopiecznego o rozwód i jednocześnie go reprezentować?

Może wystąpić jako małżonek żądający rozwodu, ale nie może jednocześnie reprezentować strony pozwanej. Dla osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej trzeba ustanowić kuratora do tej sprawy.

Czy po rozwodzie były małżonek automatycznie przestaje być opiekunem?

Nie. Rozwód sam nie kończy opieki. Sąd opiekuńczy może jednak zmienić opiekuna, jeżeli wymaga tego dobro osoby ubezwłasnowolnionej albo dotychczasowy opiekun nie może prawidłowo wykonywać funkcji.

Czy możliwy jest rozwód bez orzekania o winie?

Nie jest to wykluczone, ale zgodne żądanie zaniechania orzekania o winie musi zostać skutecznie złożone w imieniu obu stron. Kurator osoby całkowicie ubezwłasnowolnionej może poprzeć takie żądanie tylko wtedy, gdy służy ono jej interesowi. Sąd nadal samodzielnie bada przesłanki rozwodu.

Czy chory małżonek może otrzymać alimenty po rozwodzie?

Tak, jeżeli spełnione są przesłanki z art. 60 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Znaczenie mają między innymi niedostatek, wynik sprawy w zakresie winy, usprawiedliwione potrzeby chorego małżonka oraz możliwości finansowe drugiej strony.

Czy osoba ubezwłasnowolniona musi osobiście przyjść na rozprawę?

Nie zawsze. Sąd decyduje, czy przesłuchać samą stronę, jej przedstawiciela, czy oboje. Stan zdrowia może uzasadniać rezygnację z osobistego udziału albo zastosowanie innego sposobu przeprowadzenia dowodu.

Podsumowanie

Rozwód z osobą całkowicie ubezwłasnowolnioną jest możliwy, lecz wymaga szczególnie starannego zabezpieczenia jej praw. Kluczowe są: prawidłowa reprezentacja przez odrębnego kuratora, wykazanie zupełnego i trwałego rozkładu pożycia oraz przedstawienie wiarygodnego planu dalszej opieki i utrzymania. Rozwód nie kończy automatycznie opieki prawnej, a na żądanie uprawnionego sąd może również zasądzić alimenty na rzecz chorego małżonka.

Potrzebujesz pomocy w swojej sprawie?

Opisz swoją sprawę prawnikowi ›

Wycena zwykle w ciągu 2 godzin
Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje

Źródła:

  1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 236 – oficjalny tekst w ELI.
  2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. 2026 poz. 468, z późn. zm. – oficjalny tekst w ELI.
  3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, tekst jednolity: Dz.U. 2025 poz. 1228 – oficjalny tekst w ELI.
  4. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1998 r., sygn. I CKN 704/97.
  5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 6 marca 1997 r., sygn. I ACa 48/97.
  6. Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2014 r., sygn. I CSK 572/13, dotyczące zakazu reprezentacji przy możliwej kolizji interesów.

Porady Prawne online

Dlaczego warto?Numer telefonu pozwoli na kontakt
w przypadku podania nieprawidłowego emaila.
Otrzymasz SMS o wycenie i przygotowaniu
głównej odpowiedzi, a także w przypadku
problemów technicznych. Wiele razy podany
numer pomógł szybciej rozwiązać problem.

Zgadzam się na przesyłanie informacji handlowych przez administratora na podany e-mail zgodnie z ustawą z 18.07.02 r. o świadczeniu usług drogą elektroniczną (t. j. Dz. U. 2017 poz. 1219, z późn. zm.).

  Wycenę wyślemy do 1 godziny
* W dni robocze w godzinach od 7 do 20.
* W weekendy i święta do 2 godzin.

Zadanie pytania do niczego nie zobowiązuje!
Pracujemy 7 dni w tygodniu