Czy nowa żona musi się liczyć z alimentami dla byłej?

Obowiązek alimentacyjny po rozwodzie – podstawa prawna

Zgodnie z art. 130 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (K.r.o.): Obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. W czasie trwania małżeństwa małżonkowie są zobowiązani przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, każde według swych sił oraz możliwości zarobkowych i majątkowych. Obowiązek wzajemnej pomocy w zakresie utrzymania trwa mimo rozwiązania małżeństwa, jednakże występuje w postaci zmodyfikowanej, której podstawę prawną stanowi art. 60 K.r.o.

Kolejność obowiązków alimentacyjnych w prawie rodzinnym

Rozwiązanie małżeństwa, jego unieważnienie i separacja nie zwalniają małżonków z wzajemnego obowiązku dostarczania środków utrzymania. Materialnoprawną podstawę zasądzenia roszczeń alimentacyjnych w przypadku rozwiązania małżeństwa (odpowiednio unieważnienia małżeństwa lub separacji) stanowi art. 60 K.r.o. Przepis art. 130 K.r.o. określa natomiast kolejność obowiązku alimentacyjnego jednego z małżonków względem drugiego po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji w odniesieniu do obowiązku krewnych tego małżonka. Obowiązek ten wyprzedza obowiązek krewnych małżonka, tak w linii prostej, jak i rodzeństwa, w szczególności obowiązek ich zstępnych. Skoro obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych drugiego małżonka, to tym bardziej w czasie trwania małżeństwa obowiązek zobowiązanego małżonka wyprzedza obowiązek krewnych uprawnionego małżonka.

Alimenty a stan niedostatku – kiedy można się o nie ubiegać

Zgodnie z art. 60 § 1 K.r.o.: Małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przesłanką konkretyzacji zwykłego obowiązku alimentacyjnego jest ustalenie przez sąd stanu niedostatku małżonka uprawnionego. Stan niedostatku nie musi istnieć w chwili orzeczenia rozwodu. Żądanie świadczeń alimentacyjnych jest uzasadnione także wtedy, gdy uprawniony do alimentów małżonek znalazł się w niedostatku dopiero po upływie pewnego czasu od orzeczenia rozwodu. Zwykły obowiązek alimentacyjny po rozwodzie wykazuje w tym zakresie wyraźne podobieństwo do obowiązku alimentacyjnego między krewnymi.

Jak sądy rozumieją pojęcie niedostatku?

W orzecznictwie można wskazać na dwie linie orzecznicze, które dotyczą pojęcia niedostatku. Według pierwszej z nich, zawężającej, niedostatek oznacza niemożność zaspokojenia we własnym zakresie minimalnego standardu egzystencji. Niewykorzystywanie w pełni możliwości zarobkowych przez osobę domagającą się alimentów wyklucza możliwość przyjęcia, że pozostaje ona w niedostatku. Taki sposób oceny tej przesłanki zaprezentowano m.in. w wyroku SO w Kielcach z 17.10.2013 r., II Ca 890/13, LEX nr 1717489, podnosząc, że „rozwiedziony małżonek znajduje się w niedostatku, gdy własnymi siłami nie jest w stanie zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb w całości lub w części, jako że nie ma żadnych lub wystarczających możliwości zarobkowych lub majątkowych”. Podobną wykładnię stanu niedostatku przyjął NSA w wyroku z 4.10.2011 r., II FSK 631/10 LEX nr 1069901, podnosząc, że o niedostatku można mówić wówczas, gdy osoba ubiegająca się o alimenty, mimo podejmowanych starań, nie potrafi samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb na poziomie zbliżonym do minimum socjalnego. Takie też kryterium oceny niedostatku przyjął SA w Poznaniu w uzasadnieniu wyroku z 10.02.2004 r., I ACa 1422/03 LEX nr 143459. W orzecznictwie utrwaliły się dwie linie definiujące pojęcie niedostatku. Według pierwszej z nich, zawężającej, niedostatek oznacza niemożność zaspokojenia we własnym zakresie minimalnego standardu egzystencji. Niewykorzystywanie w pełni możliwości zarobkowych przez osobę domagającą się alimentów wyklucza możliwość przyjęcia, że pozostaje ona w niedostatku. W świetle przywołanych orzeczeń niedostatek w ujęciu obowiązku alimentacyjnego to wystąpienie takiej sytuacji, w której domagający się alimentów nie ma w ogóle lub dostatecznych środków na własne utrzymanie i nie jest w stanie ich zdobyć samodzielnie, pomimo dokładania wymaganej staranności.

W ujęciu szerszym w orzecznictwie przyjęto, że stan niedostatku należy rozumieć jako niemożność czynienia wydatków pozwalających na zaspokojenie potrzeb na godziwym poziomie, a nie tylko na poziomie minimum socjalnego, adekwatnym do zindywidualizowanych cech materialnych i niematerialnych określonej osoby. Sąd Okręgowy w Koninie w wyroku z 8.12.2016 r., II Ca 419/16, niepubl., uznał, że posiadanie przez żądającego alimentów nawet własnych środków w postaci wynagrodzenia za pracę, renty albo emerytury nie stoi na przeszkodzie uznaniu, że zasadne będzie uznanie pozostawania w niedostatku małżonka domagającego się alimentów. Może okazać się bowiem, że wysokość osiąganych dochodów, odpowiadająca jego możliwościom zarobkowym i majątkowym, nie wystarcza na pełne zaspokojenie usprawiedliwionych potrzeb. Za takie należy przyjąć te, których zaspokojenie jest konieczne do godziwej egzystencji uprawnionego. Nie jest to katalog zamknięty. Należą do nich przede wszystkim potrzeby w zakresie wyżywienia, ubrania, mieszkania, ogrzewania, oświetlenia, ale także tak jak w przypadku powódki, leczenia. Podobnie WSA w Szczecinie z 19.02.2014 r., I SA/Sz 878/13 LEX nr 1434937, określił, że stan niedostatku to brak możliwości zaspokojenia z własnych środków usprawiedliwionych potrzeb, zarówno tych materialnych, jak i niematerialnych. Dopiero łączne zaspokojenie obu rodzajów potrzeb, które są ze sobą sprzężone, zapewnia godziwą egzystencję. Są one uzależnione od indywidualnych cech uprawnionego, tj. od wieku, stanu zdrowia, zawodu, pozycji społecznej i dotychczasowej stopy życiowej. Określając kryteria istotne dla przyjęcia stanu niedostatku, SN w uzasadnieniu wyroku z 7.09.2000 r., I CKN 872/00, LEX nr 530682, przyjął, że uprawniony pozostaje w takim stanie wówczas, gdy nie może zaspokoić własnymi siłami swoich usprawiedliwionych potrzeb w całości lub w części, za które należy uznać normalne warunki bytowania, odpowiednie do jego stanu zdrowia i wieku.

Subsydiarność obowiązku alimentacyjnego

Zawarte w art. 60 K.r.o. rozwiązania łagodzące brak oznaczonego kalendarzowo terminu wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego i ograniczające skalę roszczeń (przesłanka „niedostatku”, uwzględnianie nie tylko potrzeb uprawnionego, ale i zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego, ocena sytuacji małżonków z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego) powodują, że zachowana jest zasada, iż „za materialny poziom życia po rozwodzie zasadniczo odpowiedzialni są indywidualnie sami byli małżonkowie, a obowiązek drugiego małżonka ma charakter subsydiarny, tj. powstaje tylko w sytuacji niedostatku”. Subsydiarność obowiązku alimentacyjnego zakłada zatem, że każdy z rozwodzących się małżonków, o ile jest sprawny życiowo i zdrowotnie, powinien przede wszystkim starać się wykorzystać własne możliwości samodzielnego utrzymania się, a dopiero w przypadku braku takowych może liczyć na pomoc alimentacyjną.

Jakie szanse na alimenty ma była żona?

Zatem jeżeli była żona znajduje się w niedostatku, to może pozwać byłego małżonka o alimenty. Natomiast jeżeli otrzymuje emeryturę, to będzie jej trudno udowodnić pozostawanie w niedostatku. Dlatego też ryzyko skutecznego pozwania o alimenty oceniam jako niewielkie.

Źródła:

Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59