Rozszerzenie wspólności o działkę – rozliczenie przy podziale majątku

Co oznacza rozszerzenie wspólności majątkowej na działkę?

Małżonkowie mogą w formie aktu notarialnego rozszerzyć wspólność ustawową na składnik, który wcześniej należał do majątku osobistego jednego z nich. Podstawę stanowi art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli umową objęto konkretną działkę otrzymaną wcześniej w darowiźnie, od chwili wskazanej w akcie nieruchomość należy do majątku wspólnego na zasadach wspólności łącznej.

Po ustaniu wspólności, na przykład wskutek rozwodu albo ustanowienia rozdzielności majątkowej, zasadą są równe udziały małżonków. Wynika to z art. 50¹ w związku z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, chyba że sama umowa majątkowa przewiduje inne rozwiązanie albo sąd ustali nierówne udziały na podstawie art. 43 § 2.

Samo późniejsze przekonanie, że rozszerzenie wspólności było niekorzystne, nie cofa skutków aktu notarialnego. Umowa majątkowa może być zmieniona lub rozwiązana przez małżonków w wymaganej formie, natomiast podważenie jej wcześniejszych skutków wymaga odrębnej, konkretnej podstawy prawnej, na przykład wady oświadczenia woli. Rozwód sam w sobie taką podstawą nie jest.

Zobacz również: rozszerzenie wspólności majątkowej małżeńskiej o jedną nieruchomość

Czy można odliczyć wartość działki przy podziale majątku?

Co do zasady nie ma podstaw do prostego odjęcia od wartości wspólnej nieruchomości ceny albo aktualnej wartości działki tylko dlatego, że przed rozszerzeniem wspólności należała ona do jednego małżonka. Wprowadzenie nieruchomości do majątku wspólnego nastąpiło na podstawie umowy majątkowej, a nie przez poniesienie wydatku lub nakładu w rozumieniu art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Art. 45 służy rozliczeniu wydatków i nakładów pomiędzy majątkiem wspólnym a majątkami osobistymi. Przykładem może być przeznaczenie pieniędzy otrzymanych wyłącznie przez jednego małżonka w darowiźnie na rozbudowę domu należącego już do majątku wspólnego. Inną sytuacją jest jednak samo objęcie wspólnością wcześniej posiadanej działki. Nie należy więc formułować żądania wyłącznie jako „zwrot wartości darowanej działki”, bez wskazania właściwej podstawy i faktów.

Rozliczeniu mogą natomiast podlegać rzeczywiste nakłady poniesione z majątku osobistego na wspólną nieruchomość, na przykład środki z późniejszej darowizny przeznaczone na budowę, spłatę części kredytu lub zakup materiałów. Trzeba wykazać źródło pieniędzy, ich przeznaczenie, związek z inwestycją oraz wartość roszczenia.

Nierówne udziały jako możliwa droga rozliczenia

Fakt, że prawie cały majątek wspólny powstał przez włączenie nieruchomości należącej wcześniej do jednego małżonka, może być istotny przy żądaniu ustalenia nierównych udziałów. Nie działa to jednak automatycznie. Zgodnie z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd najpierw bada, czy występują ważne powody uzasadniające odejście od zasady równości, a dopiero potem ocenia rzeczywisty stopień przyczynienia się każdego z małżonków do powstania majątku.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 16 listopada 2023 r., sygn. akt II CSKP 1401/22, podkreślił, że samo pochodzenie zasadniczej części majątku z rozszerzenia wspólności nie wystarcza. Może jednak nabrać dużego znaczenia wraz z innymi okolicznościami, na przykład gdy rozszerzenie nastąpiło krótko przed rozpadem małżeństwa, a zachowanie drugiego małżonka stanowi ważny powód w rozumieniu art. 43 § 2.

Przy ustalaniu stopnia przyczynienia się sąd nie ogranicza się do zarobków i wartości wniesionych składników. Musi uwzględnić również wychowywanie dzieci, prowadzenie gospodarstwa domowego, pracę przy nieruchomości, rozsądne gospodarowanie dochodami i inne formy współdziałania dla dobra rodziny. Dlatego nawet znaczna różnica wartości majątku wniesionego przez małżonków nie przesądza jeszcze o proporcji udziałów.

Czy można rozliczyć nieodpłatną pracę ojca przy budowie domu?

Nieodpłatnej pracy ojca nie należy automatycznie traktować jako nakładu z majątku osobistego syna. Najpierw trzeba ustalić, jaki był prawny i faktyczny charakter pomocy. W praktyce może chodzić o odpłatne wykonanie prac, darowiznę, nieodpłatne świadczenie usług albo zwykłą pomoc rodzinną. Kluczowe jest także to, czy ojciec chciał przysporzyć korzyść wyłącznie synowi, czy obojgu małżonkom i ich rodzinie.

Jeżeli ojciec miał otrzymać wynagrodzenie, wierzytelność co do zasady przysługuje jemu, a nie synowi. Musi istnieć rzeczywista podstawa do zapłaty, zakres prac i uzgodnione albo możliwe do ustalenia wynagrodzenie. Samo oświadczenie złożone dopiero podczas sprawy o podział majątku nie tworzy wstecznie długu za pracę, która od początku miała być bezpłatna. Ewentualne przeniesienie wierzytelności na syna jest możliwe tylko wtedy, gdy taka wierzytelność rzeczywiście powstała.

Jeżeli pomoc była bezpłatna, zeznania ojca mogą służyć wykazaniu, komu chciał udzielić korzyści, jakie prace wykonał i w jakim okresie. Sąd Najwyższy w sprawie II CSKP 1401/22 wskazał, że pomoc rodziny bywa udzielana jako darowizna lub nieodpłatne świadczenie usług, a jej znaczenie zależy od celu przysporzenia. Jeżeli miała służyć obojgu małżonkom, nie powstaje z tego powodu automatycznie osobne roszczenie jednego z nich. Okoliczność ta może jednak wpływać na ocenę przyczynienia się do powstania lub zwiększenia wartości majątku.

Wartość robocizny zwykle wymaga wiadomości specjalnych. Świadkowie mogą opisać rodzaj, czas i zakres prac, lecz wyceny rynkowej dokonuje zazwyczaj biegły. Trzeba również odróżnić wartość wykonanych prac od całego wzrostu ceny nieruchomości, który może wynikać między innymi ze zmian na rynku.

Jak zgłosić żądania i jakie dowody przygotować?

W postępowaniu o podział majątku sąd rozstrzyga również o nierównych udziałach oraz rozliczeniu wydatków, nakładów i innych świadczeń pomiędzy majątkiem wspólnym i osobistym. Żądanie zwrotu nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny wymaga jednak inicjatywy zainteresowanego małżonka. Należy wskazać konkretną kwotę, opisać każde świadczenie i przedstawić fakty uzasadniające jego zwrot.

Nie warto odkładać takiego żądania do apelacji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że nowego roszczenia o zwrot nakładów z majątku osobistego na wspólny nie można po raz pierwszy skutecznie zgłosić dopiero przed sądem drugiej instancji.

W zależności od sprawy przydatne są w szczególności:

• akt darowizny działki i akt notarialny rozszerzający wspólność;
• dokumenty dotyczące daty ustania wspólności i rozwodu;
• potwierdzenia przelewów, umowy kredytowe, faktury i rachunki za materiały;
• dokumenty potwierdzające źródło środków osobistych, na przykład umowę darowizny pieniędzy;
• zdjęcia z budowy, dziennik budowy, kosztorysy i korespondencję;
• zeznania ojca, wykonawców i innych osób znających zakres oraz cel pomocy;
• wniosek o opinię biegłego do wyceny nieruchomości i ewentualnej wartości robót.

Sąd ustala skład majątku według chwili ustania wspólności, a jego wartość zasadniczo według cen z chwili orzekania. Przy nakładach liczy się nie tylko nominalna suma wydatków, lecz ekonomiczna wartość, jaka podlega zwrotowi według zasad wypracowanych w orzecznictwie. Metoda wyceny zależy od rodzaju nakładu i stanu nieruchomości.

Zobacz również: podział majątku i inne sprawy rodzinne z pomocą prawnika oraz rozwód krok po kroku.

Najczęstsze pytania

Czy działka po rozszerzeniu wspólności nadal jest moim majątkiem osobistym?

Nie, jeżeli akt notarialny skutecznie objął ją wspólnością. Od tego momentu należy do majątku wspólnego, a po ustaniu wspólności podlega podziałowi razem z pozostałymi składnikami.

Czy sąd zawsze dzieli taką nieruchomość po połowie?

Zasadą są równe udziały, ale jeden z małżonków może żądać ustalenia udziałów nierównych. Musi wykazać ważne powody, a następnie większy stopień przyczynienia się do powstania majątku wspólnego.

Czy samo wniesienie działki do wspólności wystarczy do nierównych udziałów?

Nie. Pochodzenie nieruchomości jest ważnym elementem oceny stopnia przyczynienia się, lecz samo nie stanowi ważnego powodu pozwalającego odstąpić od zasady równych udziałów.

Czy mogę żądać zwrotu pieniędzy z darowizny przeznaczonych na budowę?

Tak, jeżeli darowizna była przeznaczona wyłącznie dla Ciebie, środki weszły do majątku osobistego i zostały następnie przeznaczone na majątek wspólny. Trzeba zgłosić konkretne żądanie i udowodnić przepływ pieniędzy oraz ich przeznaczenie.

Czy zeznanie ojca wystarczy do rozliczenia jego pracy?

Zwykle nie wystarczy samo ogólne stwierdzenie, że ojciec budował dom. Potrzebne są szczegóły dotyczące rodzaju prac, okresu, celu pomocy i ewentualnej odpłatności. Wartość robót zazwyczaj określa biegły.

Czy ojciec może podczas rozprawy przekazać mi wartość swojej robocizny?

Nie można skutecznie przenieść roszczenia, które nigdy nie powstało. Jeżeli praca od początku była nieodpłatna, późniejsze oświadczenie nie tworzy wstecznie należności. Jeżeli istniała rzeczywista wierzytelność o wynagrodzenie, jej przeniesienie wymaga odrębnej oceny i odpowiedniego udokumentowania.

Podsumowanie

Po rozszerzeniu wspólności darowana wcześniej działka co do zasady podlega podziałowi jako majątek wspólny. Jej wartości nie odlicza się automatycznie na podstawie art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W konkretnej sprawie mogą jednak mieć znaczenie udowodnione nakłady z majątku osobistego, treść umowy majątkowej oraz żądanie ustalenia nierównych udziałów.

Praca ojca wymaga odrębnej analizy. Najważniejsze jest ustalenie, czy była odpłatna, komu miała przynieść korzyść i jakie prace rzeczywiście wykonano. Ogólne zeznanie o pomocy przy budowie nie gwarantuje rozliczenia, ale dobrze przygotowane dowody mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 236.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, tekst jednolity: Dz.U. z 2026 r. poz. 468, w szczególności art. 567.
3. Postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2023 r., sygn. akt II CSKP 1401/22 – orzeczenie i uzasadnienie.
4. Uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 14 maja 2024 r., sygn. akt III CZP 38/23 – w zakresie zasad rozpoznawania rozliczeń w postępowaniu o podział majątku.
5. Postanowienie Sądu Najwyższego z 24 lutego 2021 r., sygn. akt III CSKP 66/21 – w zakresie środków darowanych jednemu małżonkowi i przeznaczonych na majątek wspólny.
6. Postanowienie Sądu Najwyższego z 10 lipca 1976 r., sygn. akt III CRN 126/76 – dotyczące wartości osobistych świadczeń małżonka; orzeczenie nie przesądza samo przez się o kwalifikacji pracy osoby trzeciej.